Zamislite tihu planinsku dolinu na Balkanu, gde se iz krečnjačkih stena uzdiže para poput čajnika na šporetu. Ispod površine, više od 100 metara dubine, istraživači su otkrili ogromno termalno jezero, za koje se veruje da je najveće do sada poznato podzemno termalno jezero u regionu.
Jezero, nazvano Neuron, smešteno je u pećini Atmos u oblasti Vromonera, blizu granice Albanije i Grčke. Tim čeških istraživača pomoću LiDAR skeniranja i sonarnih merenja utvrdio je da je jezero dugačko 138,3 metra, široko 42 metra, sa zapreminom od oko 8.335 kubnih metara tople, mineralima bogate vode.
Otkriće menja naše razumevanje podzemnih voda i geotermalnih sistema. Sistem pećina u Vromoneri pripada onome što stručnjaci nazivaju sumpornokiselinska speleogeneza – proces u kojem voda bogata vodonik sulf idom oblikuje i preoblikuje pećinske strukture. Kada vodonik sulfid dođe u kontakt sa kiseonikom, nastaje sumporna kiselina koja nagriza krečnjak i doprinosi formiranju ogromnih dvorana.
Podaci sa terena pokazuju da je sistem i dalje aktivan. Koncentracije vodonik sulfida u vazduhu kreću se od 2 do 22 dela na milion, dok se temperatura u hidrotermalno aktivnim zonama pećine kreće između 15 i 29°C. Samo jezero ima stabilnu temperaturu od 26°C, a izvori koji ga napajaju daju oko 200 litara vode u sekundi.
Istraživanja su pokazala i da se voda u sistemu kreće znatno brže nego što se očekivalo – brzina protoka može dostići i 30 kilometara dnevno, a uski kanali koji vode duboku vodu zapravo sadrže mešavinu dubinskih voda i reciklirane vode iz viših pećinskih jezera. To znači da promene na površini, uključujući zagađenje ili korišćenje zemljišta, mogu brzo uticati na podzemne ekosisteme.
Topli, sumporom bogati pećinski sistemi nisu samo geološke laboratorije. Oni podržavaju neobične ekosisteme koji koriste hemijsku energiju umesto sunčeve svetlosti, sa bogatim populacijama insekata i pauka.
Studija iz 2026. godine takođe opisuje Sumpornu pećinu u istom kanjonu Vromonera – hipogenu pećinu dugu 520 metara sa sulfidnim potokom i jezerom, čija voda dostiže temperaturu od 27°C, dok koncentracija vodonik sulfida u vazduhu može biti i do 14 delova na milion.
Stručnjaci upozoravaju na moguće rizike za podzemni sistem. Planirana izgradnja brane na grčkoj strani reke Sarandaporo mogla bi negativno uticati na stanište Sumporne pećine, dok se razgovara o uključivanju pećinskog kompleksa u Nacionalni park Vjosa.
Iako se jezero nalazi 127 metara ispod zemlje, ono je i dalje deo dinamičnog pejzaža koji utiče na život i ekosisteme iznad njega, ističu istraživači.
